Cychod hir Celtaidd

Mae'r cwch hir Celtaidd yn gwch rhwyfo 4 person wedi ei lywio a ddefnyddir ar gyfer rasio, hyfforddiant a hamdden. Mae hanes hir a diddorol o rasio'r math hyn o gwch ar arfordir Gorllewin Cymru.

Ers y 1970au mae pentrefi arfordirol lleol wedi rhoi timau i gystadlu am gwobrau ariannol cymharol fawr yn y 'rasys tynnu' traddodiadol. Dechreuodd y cychod hir yn 1978 pan daeth Tom Sutton, wrth gweithio ar Ynys Dewi, o hyd i weddillion Curragh Gwyddelig (ffrâm bren, cwch rhwyfo croen a thar) a oedd wedi ei olchi i'r lan. Gyda ei ffrindiau Des Harries a Robin Pratt, penderfynodd ail-groeni y cwch a'i rhoi yn y Ras Cychod Rhwyfo Solfach traddodiadol lleol, am wobr o tua £ 200 - fe daeth yn ail. Yn dilyn hynny, roeddent o'r farn pe baent yn creu cwch yr un siâp, mewn gwydr ffibr, byddai hyd yn oed yn gynt. Bu Des, y saer, cerfio plwg allan o ddarn o bren solet, i ddimensiynau tebyg, ac yna bwrw mowld ac fe wnaethwyd y cwch hir 'Penfro' cyntaf. Yn 1979 fuent yn cystadly yn ras Solfach eto, ac ennill yn hawdd, ond dywedwyd wrthynt i beidio â dod yn ôl gan nad oedd cychod gwydr ffibr ei eisiau yn y ras. Yn fuan tyfodd diddordeb yn y cwch newydd - gwneuthant ychydig mwy i bobl leol a chynnhaliwyd rasys o gwmpas Ynys Dewi (ras hystyried yn rhy beryglus erbyn hyn!). O hyn datblygodd cynghrair cwch hir Sir Benfro.

Gwerthwyd y mowld gwreiddiol i Dai yn Aberteifi ar ddechrau'r 80au ac aeth ymlaen i gynhyrchu dros 30 o gychod hir Sir Benfro gan ddefnyddio 'Yr hen mowld'. Yn ddiweddarach, pan bu 'farw' yr hen mold, cymerwyd 'y Mowld Newydd' oddi ar un o gychod gorau yr hen fowld. Parhaodd y gamp i ddatblygu'n raddol gyda'r diddordeb yn dechrau lledaenu o Sir Benfro i Aberteifi lle'r oedd Dai yn byw. Cafwyd Cynghrair cwch hir Cymreig Cymru ei ffurfio i geisio safoni'r cychod a'r rheolau, ac er mwyn dwyn ynghyd y cychod o'r ddwy ardal. Yn y cyfnod yma byddai pob cwch yn amrywio mewn pwysau a'u ffurf terfynol gan bod Dai yn aml yn gwerthu cragen noeth ar gyfer y prynwr i orffen eu hunain, gan roi mantais annheg i'r cychod ysgafnach gyda llawer o'r cychod gorau yn cael eu 'torri' i'w gwneud yn gulach ac yn gyflymach. Rasiwyd y cychod yma o amgylch arfordir peryglus Gorllewin Cymru a hyd yn oed ar draws y Môr Iwerddydd ac maent yn dal i fod yn rai o'r cyflymaf yn y 'Great River Race' yn Llundain.

Yn 1996 penderfynwyd i fynd at Sportlot am grant ar gyfer mowld newydd fel y gallai'r cychod i gyd cael eu safoni. Datblygwyd hwn i fod yn gais llawn am dros £ 100,000 i ariannu'r mowld, 18 o gychod hir newydd a chwch hyfforddi ieuenctid. Cafodd nifer o gwmnïau y cyfle i gyflwyno cynigion i ddylunio ac adeiladu cwch newydd. Y briff, yn syml, oedd i'r cwch newydd bod yn gyflymach na'r gorau o'r cychod presennol, ac o leiaf mor deilwng ar y môr a dylai pob fod yn union yr un fath.
Ar ôl llawer o drafod a dadlau cafodd Dale Sailing o Neyland eu dewis fel yr adeiladwr newydd yn 1999 a hyd yma mae dros 100 o gychod wedi cael eu hadeiladu (4 ohonynt wedi mynd i Dubai) gyda thros 12 arall ar orchymyn. Mae'r cychod newydd wedi achosi adfywiad o ddiddordeb mewn rasio gan ei fod yn bosib i bawb cystadlu ar yr un telerau yn y cychod hir 'Celtaidd' newydd.

Diolch i Pat Morgan am y gwybodaeth hanesyddol yma

(From "Celtic Longboat Information"rendell-attic.org. Retrieved 13/04/2017)